Yeni Dünya Düzeni ve Çevre

SUNUŞ

SUNUŞ

Sosyal Araştırmalar Vakfı (SAV) kuruluşundan bu yana temel ilgi alanlarından biri olduğunu sürekli vurguladığı Küreselleşme alanındaki ilk kapsamlı ürününü yayımladı. Bu ürün “Yeni Dünya Düzeni ve Çevre” adını ve Dr. Necla YIKILMAZ imzasını taşıyor.

Yazarı, kitabın Önsöz’ünde Güney Afrika ’nın Devlet Başkanı Thabo Mbeki’nin, “Dünya Sürdürülebilir Kalkınma Zirvesi”nin resmi açılış konuşmasına “refah adacıkları ile onların çevresindeki yoksulluk ve sefalet denizi ile karakterize olan küresel insanlık düzeni süremez” diye başladığını aktarıyor  ve çalışmayı sonlandırırken “Çevre ve kalkınma sorunlarını aşmak üzere gündeme getirilen sürdürülebilir kalkınma hedeflerine mevcut ekonomik ve siyasi yapı ve çok farklı hedefleri ve amaçları olan aktörler ve araçlar ile ulaşılmasının mümkün olamayacağı sonucuna varılmıştır” diyerek bitiriyor.

Araştırmanın bitişinden bu yana geçen yaklaşık 1.5 yıllık süre Mbeki’nin süremez dediği “küresel insanlık düzeninin” görüntüsüne yeni olgular daha ekledi. Küresel düzen artık, sadece refah adacıkları ve yoksulluk ve sefalet denizi çelişkisi ile de karakterize olmuyor.

Yoksulluk ve sefalet denizinde korsanlığa çıkan  o iğrenç savaş makinası da egemenlik, hegemonya, iktidar ve çıkar hesaplarının soğuk rüzgarıyla yelkenlerini şişiriyor, kan ve ölüm yağdırıyor. “Refah adacıkları”nda da durum farklı değil. Kendi içlerindeki yoksulluk ve sefalet bölgeleri ve bu bölgeleri büyütmek için küresel insanlık düzeninin egemenlerinin yaptığı manevralar bir yana bırakılacak olsa bile, kan ve ölüm, refah adacıklarının üzerine de yağıyor. Bu adacıklarda da gelecek kaygısı giderek büyüyor, güvenlik adına, şimdiye dek tırnak ile kazınarak kazanılan ve tüm insanlığa mal edildiği sanılan hak ve özgürlüklerin geri alınma planları yapılıyor, planlar birer birer uygulamaya sokuluyor. Tablo tamam olsun! Binbir “teori”ve propaganda ile denizin her yerine düşmanlık tohumları ekiliyor.

Evet doğru, ama insanlık sözcüğü fazla gelir (dense dense en fazlasıyla insanat denebilir!): Bu küresel düzen süremez.

Bu çalışma, bu düzenin şekillenme / oluşturulma sürecini, temel kavramlarını, tezlerini, bilimin o zorunlu titizliğini göstererek analiz ediyor ve yazarınca ifade edilen sonucuna varıyor. Ayrıca belirtmek gerek, araştırmanın adı “Yeni Dünya Düzeni ve Çevre” olmasına karşın, araştırma kendisini bu iki farklı alanın arakesiti ile sınırlamıyor, -“Yeni Dünya Düzeni”ni daha ayrıntılı olmak üzere- her bir alanı kendi bütünlüğü içinde de ele alıyor. Sadece “İçindekiler” bölümüne gözatmak bile bu olguyu açığa çıkarmaya yetiyor.

Çok açıkça belirtmek gerek: Bu araştırma, bir kez okunup bir yana bırakılacak türden değil: Kendi alanında bir başvuru kaynağı olacak ve her gerektiğinde tekrar bakılacak bir kitabın tüm özelliklerini taşıyor.

Aynı zamanda, SAV'ın kurucu üyesi de olan Sayın Dr. Necla Yıkılmaz’a, bu kitabı SAV Yayınları içinde basmamıza izin verdiği için teşekkür ediyor ve kitabın insana yakışır bir küresel düzeni sağlamak için gösterilen çabalara bir katkı olmasını diliyoruz.

SAV YK

GİRİŞ

GİRİŞ

İkinci Dünya Savaşını izleyen yıllarda iki blok arasında yaşanan rekabet sonucu, ülkeler ekonomide devlet müdahaleciliğine, refah devleti politikalarına dayalı “Keynesçi” uygulamalara yönelmişlerdir. Bu süreçte yüksek büyüme hızına ulaşılmış, istihdamda olumlu gelişmeler elde edilmiş ve ekonomide göreli bir istikrar sağlanmıştır. Ancak 1970’lere gelindiğinde refah devleti uygulamalarının yüksek maliyeti, kar oranlarındaki düşüş ve diğer nedenlerle bir kriz sürecine girilmiştir. Batı ülkeleri krizi aşabilmek için üretim yapısında ve teknolojide değişikliğe gitmişler, bunlara bağlı olarak sermayenin uluslararasılaşmasının önündeki engellerin kaldırılması, özelleştirme, sosyal devletin sınırlandırılması, işgücünün esnekleştirilmesi ve sendikaların güçlerinin azaltılması gibi programları gündeme getirmişlerdir. “Yeni sağ” da denilen bu politikalar 1970’lerde İngiltereve ABD’de başlayarak bütün dünyaya yayılmış “yeni dünya düzeni” ve “küreselleşme” süreci hızlanmıştır.

Yeni düzende Sovyetler Birliği’nin yıkılmasından sonra tek kutuplu dünyanın lideri ABD’dir. ABD’nin zirvede olduğu ve AB’nin zirvede yer almaya oynadığı bir merkez ve merkezin dışında, çoğunluğunu azgelişmiş ülkelerin oluşturduğu çok parçalı ve aralarında işbirliğinin olmadığı bir çevrenin varlığı sözkonusudur. ABD ile birlikte etkili olan ülkeler takımı bir bütün olarak düşünülmekte ve bütünü “merkez” olarak adlandırılmakta, kararları ve koşulları etkileme gücü olmayıp bunlara sadece uyma durumunda kalan ülkeler takımı ise “çevre” olarak adlandırılmaktadır. Dünya Bankası, IMF, Dünya Ticaret Örgütü (DTÖ), BM gibi uluslararası hükümet örgütleri ve OECD gibi bölgesel işbirliği örgütleri ve Avrupa Birliği gibi ulusüstü örgütler yeni dünya düzeninin etkin kuruluşlarıdır. Bu kurumlar dünya düzenine ilişkin kararların alınmasını, uygulanmasını ve uygulamaları denetleme görevini yerine getirmektedirler. Bu kuruluşlar uluslararası bir kamuoyu oluşturmanın ötesinde, güçlü etkileme ve uygulatma kanallarına sahiptirler. Bu kuruluşların doğrudan doğruya borç verme ve program ve proje kredisi verme yetkileri vardır. Bunun ötesinde bu kuruluşların dünyadaki mali akımları yönlendirme, dünya ticaret sistemini yönetme, uluslararası borçları yönetme ve bunların koşullarını belirleme ve uluslararası hukuk çerçevesinde ülkeleri denetleme güçleri vardır. Bu kuruluşlardan en yenisi olan, 1995’te kurulan mal, hizmet ve fikri mülkiyet haklarına ilişkin ticareti düzenleyen ve ticari uyuşmazlıklardaki hakemlik yetkisi ile donatılan DTÖ, dünyanın en güçlü ve en yetkili kuruluşu haline gelmiştir. Dünya ekonomisine ilişkin kararları, başını ABD’nin çektiği merkezdeki Japonya, Almanya Fransa, İngiltere, Kanada ve İtalya’dan oluşan G-7 diye bilinen ülkeler tarafından (sonradan Rusya’nın eklenmesiyle G-8) alınmaktadır. Dünya ekonomisinin başlıca aktörleri ise çoğu zaman uluslararası kuruluşları ve hükümetleri de peşlerinden sürükleyen sayıları 500 civarında olan Çokuluslu Şirketler (ÇUŞ)’dir. Bugünkü ekonomik yapıda, gelişmiş ülkelerin ve ÇUŞ’ların etken, azgelişmiş ülkelerin ise edilgen konumda olduğu görülmektedir. Yeni uluslararası işbölümü çerçevesinde, gelişmiş ülkeler, kendi ülkelerinde, sanayi üretiminin çevrede yarattığı tahribata son vermek, aynı zamanda da ekonomik büyümeyi hızlandırmak amacıyla tamamıyla teknoloji üretiminde ve teknolojik içeriği yüksek metaların üretiminde ihtisaslaşmayı ve tüm diğer metaların üretimini diğer ülkelere bırakmayı hedeflemektedirler. Azgelişmiş ülkelere kaydırılan sanayi faaliyetlerinin kontrolü, teknolojik hakimiyet sayesinde yine dışarıda yatırım yapan veya fason imalat yaptıran gelişmiş ülkelerin elinde olacaktır. Uluslararası yeni iş bölümünde, azgelişmiş ülkelere ise ucuz işgücü kaynağı, ucuz doğal kaynakları ve kirletilmeye hazır çevreleri ile katılmaları rolü verilmektedir. Diğer taraftan da öngörülen bu iş bölümü gereğince, bir yandan fikri mülkiyet haklarının sıkı bir biçimde korunması sağlanırken, diğer taraftan azgelişmiş ülkelerin dışa açılması sağlanarak gerekli düzenlemeler yapılmaktadır. Gelişmiş ülkelerin, teknoloji üretebilen ülke diye tanımlandığı günümüzde, azgelişmiş ülkelere teknolojiye ulaşmanın en makul yolunun, çokuluslu şirketlerin yatırımlarını çekmek olduğu telkin edilmektedir. Teknoloji üretmeye kalkan az sayıdaki azgelişmiş ülkeler ise, fikri mülkiyet hakları konusundaki engellere takılmaktadırlar. Gelişmiş ülkelerin teknoloji konusuna yaklaşımı ise, gelişmiş ülkelerin yüksek teknolojili sanayiler kurarak başı çekmesi, eskiyen teknolojilerin geri kalmış ülkelere bırakılması, bunların da kendilerinin daha eski teknolojilerini, kendilerinden daha arkadan gelenlere bırakılması biçimindedir. Ancak teknoloji yarışına katılamayan bir ülkenin dünya ticareti ile ancak beşeri ve tabii kaynaklarını ucuzlatarak rekabet edebilmesi sözkonusudur. Bu rekabeti ise ancak insan ve doğal çevreyi korumaktan vazgeçerek gerçekleştirebilirler. Bu durumda ise, ücretlerin zaten düşük olduğu azgelişmiş ülkelerde ücretler daha da düşürülmekte, iflas ve işsizlik artmakta, doğal çevre tahribatı artmakta ve yoksulluk daha büyük boyutlara varmaktadır. Diğer yandan da azgelişmiş ülkelerdeki doğal kaynakların ve ürünlerin fiyatlarının düşmesi son tahlilde yine gelişmiş ülkelerin yararına olmakta, bu durumda da gelişmiş ülkelerle azgelişmiş ülkeler arasındaki uçurum daha da derinleşmektedir. Bununla beraber, uluslararası kuruluşların azgelişmiş ülkelerde de çevre temizleme teknolojilerini yaygın olarak kullanılmasını savundukları görülmektedir. Fakat bu kuruluşların bakış açısının çevre temizlemenin uluslararası sermaye açısından çok önemli bir yatırım alanı ve çok karlı bir sektör olması ile sınırlı kalmaktadır. Dünyaya getirilmek istenen yeni düzen ile evrensel düzeyde serbest piyasa ekonomisine geçiş, bütün ülkelerin pazarlarıyla bütünleşme ve mal, hizmet ve sermaye hareketlerinin tam serbestleşmesiyle küreselleşmenin gerçekleştirilmesi hedeflenmektedir. Liberalleşme ve küreselleşme ile bütün dünyayı içine alacak ortak bir serbest rejim ve hukuki bir çerçeve yaratılması öngörülmektedir. Dünyanın artık ekonomik ve ideolojik açıdan bütünleşme sürecine girdiği, tek yanlı bağımlılık ilişkilerinin yerini artık karşılıklı bağımlılık ilişkilerinin aldığı ileri sürülmektedir. Ancak bununla beraber merkez ve çevre ülkeleri arasında ilişkilerin açık bir biçimde tek yanlı bağımlılık ilişkilerine dayanmaya devam ettiği görülmektedir. Bu bağlamda da, 1980’lerin başında ortaya çıkan borç krizinden beri, uluslar arası kredi kuruluşları tarafından, azgelişmiş ülkelerin yeniden yapılandırılmaları öngörülmektedir. Azgelişmiş ülkelerin yeniden yapılanmasına yönelik olarak öngörülen yapısal uyum programları, gelişmekte olan ülkelerde ekonomik durgunluğa ekonomik faaliyetlerde azalmaya ve yoksulluğun artmasına neden olmuştur. Getirilen ekonomik politikalar, işsizliğin artması ve reel ücretlerin düşmesi sonucunu getirmiş, bu da yoksullaşmaya neden olmuştur. Uygulanan bu programlardan çoğunlukla da toplumun düşük ve orta gelirli kesim etkilenmiş ve yükün büyük bir kısmını bu kesim taşımak zorunda kalmıştır. Bu süreçte borç geri ödemeleri nedeniyle, azgelişmiş ülkeler ekonomilerini dış satıma göre düzenlemişler, yerli tüketim için üretimden vazgeçerek dış satımdan para kazandıracak ürünlere yönelmişlerdir. Bu durum gelişmekte olan ülkelerin iç üretim tabanlarının ve iç pazara yönelik yerli üretimlerinin tahribini getirmiş, bu da yoksullaşmaya neden olmuştur. Gerek gelişmekte olan ülkelerde artan borç yükü, gerekse yapısal uyum programları çerçevesinde öngörülen sosyal hizmet ve refaha yönelik kamu harcamalarının kısıtlanması veya azalışı, temel mal ve hizmetlerdeki subvansiyonun kaldırılması, kamu hizmetlerine yönelik kullanıcı ücretlerinin getirilmesi veya bu ücretlerin artırılması politikaları ve bu politikaların sonucu olan reel ücret ve istihdamdaki düşüş, yarı zamanlı istihdam ve kayıt dışı sektör faaliyetlerindeki artış çevreyi olumsuz etkilemiştir. Diğer taraftan da, azgelişmiş ülkelerin daha hızlı ve istikrarlı nasıl kalkınabileceği ile ilgili tartışmalar ve stratejiler ve politikalar da uluslararası kuruluşlarca geliştirilmektedir. Bu çevrelerce, azgelişmiş ülkelere, çevresel kaygıların kalkınma bağlamına dahil edilmesini, gelecek nesilleri de düşünerek insanlığın tüm gereksinimlerinin karşılanmasını öngören sürdürülebilir kalkınma modeli önerilmektedir. Uluslararası platformlarda çevre ile ekonomi arasındaki ilişki tartışmasız bir biçimde kabul edilmesi, var olan ve ortaya çıkması muhtemel olan tehlikelerin ve sorunların giderilmesi için çevre koruma çabaları ile gelişme çabaları arasında bir uyumun sağlanması gerekliliği konusunda görüş birliği olmasına rağmen, yine aynı uluslararası kuruluşlar tarafından azgelişmiş ülkelere önerilen ekonomi politikaların ve getirilen düzenlemelerin gelişme çabalarını ve çevreyi olumsuz etkilediği görülmektedir. Bu kuruluşlar sürdürülebilir kalkınma hedefiyle birlikte, sürdürülebilir kalkınmayı sağlayıcı bir ortamın yaratılması için piyasa mekanizmalarına müdahalenin azaltıldığı, tüm alanların kuralsızlaştırıldığı ve sosyal devlet anlayışının yok edildiği yeni sağ politikaları önermektedirler. Bununla beraber uluslararası kuruluşlar arasında “sürdürülebilir kalkınma” konusunda tartışmalar ve bazı yaklaşım farklılıklarının olduğu görülmektedir. Ancak bu örgütlerin “kalkınma stratejileri” mevcut sistem içinde nasıl daha iyi çözümler bulunabileceği noktası ile sınırlı kalmaktadır. Çevre sorunları ekonomik ve siyasal gelişmelerden kaynaklanan sorunlarla yakından ilgilidirler. Bu anlamda çevresel değerlerin yıkımı, yoksulluk ve eşitsizlik ilişkilerinin ekonomik ve siyasal düzenle bağlantıları içerisinde ele alınması gerekmektedir. Yaşadığımız sürece damgasını vuran küresel ekonomik bütünleşme, bazı fırsatlar yaratırken, diğer taraftan zengin ve yoksul arasındaki farkın açılmasına, eşitsizliklerin ortaya çıkmasına ve yoksulluğun artmasına neden olmaktadır. Diğer taraftan toplumsal ve ekonomik sorunlarla birleşen çevre sorunları siyasal huzursuzlukları da beraberinde getirmektedir. Yoksulluk ve eşitsizliklerden kaynaklanan sorunlar, gelişmiş ülkeler için de tehdit oluşturmaktadır. Bu anlamda küreselleşmenin sorunlu alanlarından biri çevredir. Çevre sorunlarına çözüm bulunmaması durumunda ise, küreselleşmeye karşı tepkilerin de giderek artması sözkonusu olacaktır.

Çevre sorunlarının ilk kez resmi düzeyde ulusların gündemine girdiği Stockholm Konferansının üzerinden 30 yıl geçmesine, konuya ilişkin bir çok bilimsel konferans ve yayın yapılmasına, sayıları 200’ü aşan uluslararası antlaşmaya ve yaptırımlara, çevre dostu teknolojilere ve sürdürülebilir kalkınma tezlerine rağmen, dünyadaki doğal çevredeki bozulma, yoksulluk, açlık, nüfus, küresel ısınma gibi çevre sorunları artarak devam etmekte, diğer taraftan da gelişmiş ve gelişmekte olan ülkeler arasındaki farklar giderek açılmaktadır. Tüm uluslararası girişimlere, BM Çevre Konferanslarına, çok taraflı antlaşmalara rağmen çevre sorunları dünyanın birinci gündem maddesi olmayı sürdürmektedir. Yeni dünya düzenin belirleyici etmenlerinden biri de çevre olmuştur. Uluslararası kuruluşlar tarafından çevre ve kalkınma sornularının çözümüne yönelik olarak önerilen sürdürülebilir kalkınma olgusunun ne kadar gerçekçi olduğu ya da bu sorunları çözüp çözemeyeceğinin irdelenmesi için 90’lı yıllarda dünya gündemine damgasını vuran YDD’nin incelenmesi gerekmektedir. Bu çalışmanın çerçevesini, halen üzerinde tartışmaların sürdüğü yeni dünya düzeni diye adlandırılan dünyanın yeniden yapılanma süreci ve çevre ilişkisi oluşturmaktadır. Bu anlamda da yeniden yapılanma sürecinde getirilen özelleştirme, kuralsızlaştırma ve liberalizasyon politikaları ile ulusal devletlerin yeniden yapılandırılması kapsamında çevre konusu ele alınarak, küreselleşme ve çevre olgusu arasındaki ilişkilerin ortaya konması amaçlanmaktadır. Yerel düzeydeki yoksulluğun küresel düzeydeki nedenleri üzerinde durularak küresel düzeydeki bağlantılarının ortaya çıkarılması amaçlanmaktadır. Bu çalışmada yeni boyutlar eklenerek daha güncel ve önemli duruma gelen çevre sorunlarının uluslararası düzeyde getirilen düzenlemelerden nasıl etkilendiği ve çevre olgusunun bu düzenlemeleri nasıl etkilediğinin tartışılması amaçlanmaktadır. Yaratılan yeni uluslararası sistemle çevre sorunlarının ortaya çıkması arasındaki ilişkinin irdelenmesi amaçlanmaktadır. Bu anlamda da bu uluslararası sistemin kuruluşlarının çevreye bakışları ele alınarak, bu kuruluşların öngördüğü politikaları ortaya konmaktadır. Bu çerçevede, uluslararası çevre politikalarının başlıca aktörlerinin kimler olduğu, bu aktörlerin yapıları ve işlevleri, bunların çevre sorunlarına yaklaşımlarının ne olduğu, kullandıkları araçlar ve yöntemlerin neler olduğu ve bu aktörlerin çevre üzerindeki etkililikleri ve sınırlılıklarının neler olduğunun ortaya çıkarılması öngörülmektedir. Bu kurum ve kuruluşların hangi politika ve yöntemlerle çevre sorunlarını çözdükleri, çevre sorunlarını çözmede katkılarının ne olduğunun ortaya çıkartılması amaçlanmaktadır. Aynı zamanda da bu örgütlenmelerin uyguladıkları politikalarla, hangi çevre sorunlarına nasıl neden olduklarının ortaya konması hedeflenmekte ve yaratılmaya çalışılan yeni uluslararası sistem ile, çevre sorunları arasındaki ilişki incelenmektedir. Bu çalışmada çevre ve çevresel sorunlara çözüm üretme yetkinliği uluslararası siyasal ve ekonomik çerçeveyi kapsayacak biçimde irdelenerek, uluslararası kuruluşların çevre politikaları ele alınmaktadır. Çevre konusunda yapılan çalışmaların çoğunda, çevre sorunlarının küreselleştiği tesbiti yapılmakta, bu sorunların nedenlerinden çok, sonuçları üzerinde durularak bu noktadan hareketle çözümler üretilmektedir. Genelde çevre sorunları siyasal, ekonomik ve kültürel sorunlardan ayrı ele alınarak, nedenlerden çok sonuçlar ile ilgilenilmektedir. Bu anlamda yapılan çözüm önerileri de bir takım idari ve teknik önlemlerden ileri gidememektedir. Günümüzde bir yandan çevre sorunlarının küreselleşme eğilimi güçlenirken, diğer taraftan küreselleşme süreci de çevre sorunlarına neden olmakta ve küreselleşme ile bağlantılı çevre sorunları ortaya çıkmaktadır. Bu süreçte çevre sorunları ya küreselleşmiş ya da küreselleşmenin sonuçlarından etkilenmiştir. Ancak bu çalışmada çevre sorunlarının küreselleşmesinden çok, küreselleşme sürecinin getirdiği çevre sorunları üzerinde durulmaktadır. Bu çalışmada çevre sorunları, özellikle de azgelişmiş ülkelerdeki çevre sorunları, bunların ortaya çıkış nedenleri ve çözümüne ilişkin önerilen mekanizmalar, ekonomik ve siyasi bağlamda ele alınmaktadır. Çevre sorunlarının ekonomik ve toplumsal gelişmelerle bağlantıları ortaya konulmaya çalışılmaktadır. Çünkü, çevre sorunlarının gerçek nedenleri ortaya konulmadan getirilen önlemler, çözüm yerine çözümsüzlük ürettiğinden, sorunların gerçek nedenlerinin ortaya konması büyük önem taşımaktadır. Diğer taraftan, gelişmiş ülkelerce ileri sürülen çevre sorunlarının hem nedeni, hem de kurbanı olarak gösterilen yoksulların ve azgelişmiş ülkelerin, gerçek sorumlular olup olmadığının ortaya konması da hedeflenerek, konu bu çerçevede ele alınacaktır. Ayrıca çalışmada, sürdürülebilir kalkınmanın katılımcılarından Çokuluslu şirketler, sürdürülebilir kalkınmanın yeni ortakları olarak NGO’lar ve yeni bir örgüt olan DTÖ üzerinde ağırlıklı olarak durulmaktadır. Dünya Bankası ve Birleşmiş Milletler’in çalışmaları sınırlı bir kapsamda ele alınmaktadır. Dünya Bankası’nın desteklediği projelerin doğal çevre üzerindeki etkileri başka bir çalışmanın konusu olabileceğinden, bu konulara özel olarak değinilmemektedir. Diğer taraftan uluslararası çevre politikalarının belirlenmesinde ve uygulanmasında önemli rolleri olan OECD ve Avrupa Birliği de ayrı çalışmalara konu olacak kadar geniş olduğundan, çalışmanın kapsamına dahil edilmemiştir.

Çalışmamıza temel oluşturacak varsayımlar ise şunlar olacaktır: Küreselleşme taraftarlarınca, küreselleşme sürecinde, gelişmiş ülkelerle azgelişmiş ülkeler, zenginlerle yoksullar arasındaki fark azalarak, dünyanın türdeşleşmesi ve benzer bir hal almasının sağlanacağı varsayılmaktadır. Çevre sorunları küreselleşmiştir, ancak, küreselleşme olgusu da çevre sorunlarına neden olmaktadır. Çevre sorunlarının küreselleşme süreci ile yakın bağlantıları vardır. Çevre ekonomik ve siyasal süreçlerden etkilenmekte ve aynı zamanda da bu süreçleri etkilemektedir. Bu nedenle çevre olgusunun ekonomi ve siyasetle birlikte ele alınması gerekmektedir. Çünkü çevre ekonomi ilişkisi ve devletlerin ekonomi ve çevre politikalarının uluslararası kuruluşlar tarafından yönlendirildiği kabul edilmektedir. Çevre politikalarının dolaylı ve dolaysız biçimde belirlendiği BM, IMF-DB ve DTÖ’nün politikalarında paralellik yanında, çelişkili olan politikaları da vardır. BM’nin yaptırım gücü sınırlı olup, IMF-DB ve özellikle de DTÖ’nün elinde bir çok etkili araç vardır. Bu örgütler, bu araçlarla ülkelerin sosyo-ekonomik yapılarına müdahale etmekte ve çevreyi yönlendirmektedir. Küresel çevre politikalarının belirlenme ve uygulama aşamalarında hangi kurumların ve kuruluşların etkili olduğu etkililik ve etkinliklerinin hangi düzeyde olduğu ve bunların hangi mekanizmalarla nasıl sağladıkları önemlidir. Çevre sorunlarını ulusal ve uluslararası boyuttaki yaşanan siyasal ve ekonomik süreçlerden ayırarak çözme çabaları sonuçsuz kalmak durumundadır. Uygulanan ekonomik politikaların azgelişmiş ve gelişmiş ülkeler arasındaki ve ülke içindeki dengesizlikleri arttırmaktadır. Eşitsizliği azaltma iddiası ile uygulanan politikaların ve araçların eşitsizliği daha da arttırdığı, böyle bir ortamda da nedenler yerine yalnız sonuçlar üzerinde durmak çevre sorunlarını daha da artıracak ve çözümsüz hale getirecektir. Gelişme ve çevre sorunlarının yarattığı karşılıklı bağımlılık ve dayanışma, uluslararası politikalara yeni bir anlam ve boyut getirmiştir ve uluslararası ekonomik ve siyasal ilişkilerin de belirleyicileri olmuştur. Uluslararası çevre politikaları ekonomik politikalar tarafından güdülenmekte, bu bağlamda çevre politikaları, uluslararası ticari ve ekonomik eylemlerde rekabet koşullarının düzenleyicisi olarak rol oynamakta ve çevre ikinci planda kalmaktadır. Serbest ticaret yanlılarına göre, ticaret ve ticaretin liberalleştirilmesi daha iyi bir çevre ile beraber gelişme ve kalkınmaya neden olur. Serbest ticaret refahı arttırır, artan refah da temiz bir çevreyi getirir. Teknoloji ve teknolojinin transferinin çevrenin korunması ve sürdürülebilir kalkınmanın sağlanmasında çok önemli rolü vardır. Çevre ile ilgili düzenlemeler ticareti etkilediği gibi, ticaret ve ticaretle ilgili düzenlemeler de çevreyi etkilemektedir. Çevre ile ilgili düzenlemelerde, ve çevre ile ticaret arasındaki anlaşmazlıklarda, ticari politikaların mı, yoksa çevre politikalarının mı düzeltilmesi gündeme geldiğinde, çevre ticaret ve karın gerisinde kalmaktadır. Çevresel önlemler rekabet kaygıları nedeniyle sekteye uğramaktadır. Çevre politikalarının dolaylı ve dolaysız biçimde belirlendiği, BM, IMF-DB ve DTÖ’nün politikalarında paralellik yanında, çelişkili olan politikaları da vardır. BM’nin yaptırım gücü sınırlı olup, IMF-DB ve özellikle de DTÖ’nün elinde bir çok etkili araç olup, araçlarla ülkelerin sosyo-ekonomik yapılarına müdahale etmekte ve çevreyi yönlendirmektedir. Ticaret ve ticaretin liberalleştirilmesi bazı çevre sorunlarını çözerken, aynı zamanda kaynak dağılımını olumsuz etkileyerek yoksulluğa ve azgelişmiş ülkelerin doğal kaynakları üzerindeki baskıyı arttırarak ve atık sorununu tetikleyerek çevre sorunlarına neden olmaktadır. DTÖ kuralları ve DTÖ’nün anlaşmazlık çözümleme mekanizması çerçevesinde alınan anlaşmazlık kararları çevreye, sağlığa ve güvenliğe zarar vermektedir. Sınırlar ötesi ve küresel çevre tehlikeleri sözkonusu olduğunda, çevrenin korunmasının en etkin yolu çok taraflı çevre anlaşmalarıdır. Ancak çok taraflı çevre anlaşmaları ile çok taraflı ticaret sistemini yöneten DTÖ arasındaki ilişkiler yeterince açık değildir. Mevcut uluslararası ekonomik ve siyasi yapı içerisinde gelişmekte olan ülkeler açısından sürdürülebilir kalkınmanın nesnel temelinin olmadığı, ulusal ve uluslar arası düzlemdeki politikalarla gelişmekte olan ülkeler açısından sürdürülebilir kalkınma kapsamında ileri sürülen hedeflere ulaşılmasının mümkün olmadığı ileri sürülmektedir. Tüm bu savları kanıtlama doğrultusunda, çalışmada günümüzdeki ekonomik ve siyasi yapı YDD projesi ve küreselleşme olgusu çevre ile bağlantılı olarak ele alınmaktadır. YDD küreselleşmenin hız ve derinlik kazanmasıyla gündeme gelen değişimler ve gelişmekte olan ülkelere, uluslararası kuruluşlar tarafından önerilen sürdürülebilir kalkınma modeli ve yönetim biçimleri ve bunların finansman kaynakları ele alınmaktadır. Sürdürülebilir kalkınmanın aktörleri ve bunların çevre politikaları ve çevreyi etkileyen dolaylı politikaları incelenmektedir. Tüm bu konular genel kabul gören sürdürülebilir kalkınma modelinin, var olan kurumlar, bu kurumların düzenlemeleri ve uygulamalarıyla gerçekleşip gerçekleşemeyeceği ekseninde ele alınmaktadır. Çalışma tamamen kuramsal bir nitelik taşımakta, uygulanan ve öngörülen çevre politikaları ve bu politikaların sonuçları ve olası etkileri örneklerle somutlaştırılmaya çalışılmaktadır. Bu anlamda geniş bir örneklemeye yer verilmektedir. YDD’ni olgusunun 1980’lerden sonra ortaya çıktığı gözönüne alınarak, konuya ilişkin makale ve kitaplar taranırken, 1990’larda ve özellikle DTÖ Anlaşmasının imzalandığı 1995’ten sonra yayınlanmış olan kaynaklar tercih edilmiştir. Özellikle DTÖ’ne ilişkin kaynaklara erişimde internetten yararlanılmıştır. Yerli ve yabancı günlük basın takip edilerek, çevre konusundaki güncel gelişmeler de çalışmaya aktarılmaya çalışılmıştır. Çalışma, Giriş ile Sonuç ve Değerlendirme bölümlerinin dışında üç ana bölümden oluşmaktadır. Giriş bölümünde, tezin neden bu konuda hazırlandığı ve konunun önemi üzerinde durulmakta, çalışmanın konusu ve amacı tanıtılmaktadır. Çalışmaya temel oluşturacak varsayımlar sıralanmakta ve konuyu incelerken izlenen yöntem üzerinde durulmaktadır. Birinci bölüm, “Günümüzün Siyasi ve Ekonomik Yapısı, Buna İlişkin Düzenlemeler ve Çevre” başlığı altında iki alt bölüm ve sonuç kesiminden oluşmaktadır. Çalışmanın çerçevesini halen tartışılan Yeni Dünya Düzeni’nin çevre üzerinde yaratığı etki oluşturduğundan, bu bölümde öncelikle, dünyanın yeniden düzenlenmesi çeşitli boyutlarıyla incelenmektedir. Bu bölümde günümüzün ekonomik ve siyasi yapısı genel olarak ortaya konmaktadır. 1980 sonrasında dünyadaki ekonomik ve siyasal değişmeler ve gelişmelere değinilmektedir. Bu değişimleri anlayabilmek için, bu değişimlerin nedenleri, oluşum süreçleri ve sonuçları irdelenmektedir. YDD projesi ve YDD’nin en önemli unsuru olan küreselleşme olgusu çevreyle bağlantılı olarak ele alınmaktadır. Özelleştirme, kuralsızlaştırma ve liberalizasyon politikaları ile ulusal devletlerin yeniden yapılandırılması ve bu kapsamda çevre olgusu ele alınmaktadır. “Dünyanın Yeniden Yapılandırılması ve Çevre” başlığı altında dünyanın yeniden yapılanması kapsamında, yeni dünya düzeni arayışları ve dünyanın görünümü ortaya konmaktadır. Yeni Dünya Düzeninin ideolojisi olan Yeni Sağın ortaya çıkışı, refah devletiyle bağlantılı olarak incelenmekte ve kavramsal çerçevesi çizilmektedir. Yeni sağın kavramsal temelleri, “yeni liberalizm”, “kamusal tercih kuramı” ve “yeni muhafazakarlık” alt başlıklarıyla ele alınmaktadır. Diğer bir başlık olan “Yeni Sağ Politikalar ve Çevre” başlığı altında ise yeni sağ politikalar çerçevesinde, çevre konusuna bakış, çevre sorunlarına yaklaşım ve çözüm önerileri ortaya konmaktadır. Serbet piyasa çerçevesinde çevrenin korunmasına ilişkin önerilen mülkiyet hakları tesisi, kaynakların fiyatlandırılması, subvansiyonların kaldırılması ve piyasa benzeri araçların tesisi konuları incelenmektedir. İkinci alt bölüm ise “Küreselleşme ve Çevre” başlığı ile ele alınmaktadır. Küreselleşme başlığı altında küreselleşme kavramı, gelişimi ve küreselleşmeye ilişkin yaklaşımlar özet olarak ele alınmakta, küreselleşme ile ulus devlet ilişkisi ortaya konmaktadır. Bununla bağlantılı olarak da küreselleşme çevre ilişkisi irdelenmektedir. Bu anlamda da çevre sorunlarının küreselleşmesi, karşılıklı bağımlılık, risk toplumu kavramları üzerinde durulmaktadır. Küreselleşmenin yoksulluk, eşitsizlik üzerine etkileri “Küreselleşme ve Çevre Sorunları” başlığı altında ele alınmaktadır. Bu başlık altında yoksulluk ve çevre arasındaki bağlantılar da ortaya konmaktadır.

Dünyadaki yoksulluk, dünya eşitsizliği, ülkeler arasındaki ve ülkelerin içindeki eşitsizlik rakkamlarla verilerek, bu başlık altında, dünyanın durumunun ortaya konulması amaçlanmaktadır. Ayrıca, dünyadaki eşitsizliğin ortadan kaldıracağı savlanan teknoloji üzerinde durulmaktadır. Küreselleşmenin olumsuz sonuçları ve bunlara karşın yükselen tepkiler, küreselleşmeye daha insani bir yüz kazandırma çabalarında da artışa neden olmaktadır. “Küreseleşme Sürecine Yön Verme Çabaları ve Çevre” başlığı altında, küreselleşme sürecine yön verme çabaları konusundaki örneklere ve bu kapsamda çevreye yüklenen işlev ele alınmaktadır. Ayrıca “Sonuç” alt başlığı altında ise bu bölüme ilişkin bir değerlendirme yapılmaktadır. “Yeniden Yapılanma Sürecinde Çevre Kalkınma Yaklaşımındaki Değişim, Sürdürülebilir Kalkınma ve Sürdürülebilir Kalkınmayı Sağlayıcı İklim” başlıklı ikinci bölüm, üç alt bölüm ve sonuç kesiminden oluşmaktadır. Bu bölüm, yeniden yapılanma sürecinde azgelişmiş ülkelere uluslararası çevrelerce kalkınma modeli olarak önerilen, “sürdürülebilir kalkınma” ve bu modelin hayata geçirilebileceği ortam olarak sunulan “yönetişim” kavramlarının ve sürdürülebilir kalkınmanın aktörlerinin durumlarının açıklığa kavuşturulması temeline oturtulmuştur. “Çevre-Kalkınma İkileminden Sürdürülebilir Kalkınmaya” başlığı altında, çevrenin ekonomik anlamı üzerinde durularak, çevre-kalkınma konusundaki gelişmelere ve dönüm noktalarına değinilmektedir. Sürdürülebilir kalkınmanın ortaya çıkışı ve gelişimi incelenmektedir. Sürdürülebilir kalkınmaya ilişkin politikalar ve mekanizmalar ele alınmaktadır. Katılım, demokratikleşme bağlamında sürdürülebilir kalkınmada rol alacak aktörlere değinilmektedir. Mevcut sistem içerisinde sürdürülebilir kalkınmanın uygulanabilirliği ele alınarak tartışılmaktadır. İkinci alt bölüm ise, “Sürdürülebilir Kalkınmayı Sağlayıcı Ortamın Yaratılması” başlığı altında ele alınmaktadır. “Küresel Yönetim (Yönetişim) Kavramı” alt başlığı altında, küresel yönetişim konusunda BM ve DTÖ tarafından önerilen girişimler ele alınmaktadır. Küresel yönetimin temel gerekçeleri irdelenerek, küresel yönetim ile neyin amaçlandığı ortaya çıkarılmaya çalışılmaktadır. “Küresel Finansal Yönetim” alt başlığında ise, küresel ortak değerlerin korunması ve yönetilmesi ve sürdürülebilir kalkınmanın finansmanının sağlanması konusundaki öneri ve girişimler ele alınmaktadır. Önerilen çeşitli küresel finansman programları (tobin vergisi, şirket vergileri, kullanıcı ücretleri, kaynak vergileri, enerji karbon vergileri, ticareti mümkün kirletme izinleri) ve Küresel Çevre Fonu (GEF) ele alınmaktadır. İkinci bölümün “Sürdürülebilir Kalkınmanın Aktörleri ve Sürdürülebilir Kalkınmaya Katkıları” başlıklı alt bölümünde, sürdürülebilir kalkınma için önerilen ulusal ve küresel düzeydeki yönetişimin aktörleri bağlamında, ulusal devletin rol ve sorumluluğu ve devlet çevre ilişkisi tartışılmaktadır. Uluslararası örgütler başlığı altında, küresel yönetişimin aktörleri olarak BM, IMF/Dünya Bankası ele alınmaktadır. BM’in çevre alanına ilişkin ürettiği değerler ve kavramlar ve bunların etkililiği tartışılmaktadır. Dünya Bankası’nın çevre konusundaki yeni yaklaşımı incelenmektedir. Dünya Bankası’nın çevre yaklaşımı, yoksulluk ve yoksulluğun azaltılması çerçevesinde ele alınarak, yoksulluğun hafifletilmesine yönelik önerdiği Sosyal Güvenlik Ağı ele alınarak, bu yaklaşımlarla yoksuluğun azaltılıp azaltılamayacağı tartışılmaktadır. Dünya Bankasının IMF ile bir çift oluşturarak gelişmekte olan ülkelere önerdiği yapısal uyum programları ve bunların çevreye etkileri, azgelişmiş ülkelerin üretmekte oldukları ürün fiyatlarının düşmesi, azgelişmiş ülkelerin ekonomilerini dış satıma göre düzenlemesi ve fiyatların serbestleştirilmesi anlamında ele alınmaktadır. Bu gelişmelerin azgelişmiş ülkelerin kalkınmasına etkileri tartışılmaktadır. “Uluslararası Hükümet Dışı Örgütler (NGO)” başlığı altında sürdürülebilir kalkınma modeli içinde demokratikleşme ayağında önemli rol verilen NGO’lar ele alınarak, NGO’nun ne olduğu, işlevleri ve yapılanmaları üzerinde durulmaktadır. NGO’ların uluslararası hükümet örgütleri ile ilişkileri ele alınarak, kalkınma sürecinde NGO’lara yüklenen işlevler, verilen roller tartışılmakta, NGO’ların sürdürülebilir kalkınmaya katkıları irdelenmeye çalışılmaktadır. Kamu hizmeti aracı olarak, NGO’ların sosyal devlete alternatif olup olmayacağı, NGO’lar aracılığıyla yürütülen mikro girişim projeleriyle yoksulluğun yok edilip edilemeyeceği tartışılmaktadır. Sürdürülebilir kalkınmanın aktörleri çerçevesinde, Çokuluslu şirketlerin küreselleşme süreci ile ilişkileri, güçleri, rol ve sorumlulukları ele alınmaktadır. Son yıllarda, politik aktiviteleri ve etkileri artan ÇUŞ’ların çevresel standartları tehdit edip etmedikleri ve çevre sorunlarını çözmede sorumluluk yüklenen ÇUŞ’ların bu sorumlulukları yerine getirip getirmedikleri tartışılmaktadır. Çokuluslu şirketlerin uygulamaları ve bunların çevreye etkileri geniş bir örnekleme ile ortaya konulmaktadır. Çokuluslu şirketlerin tarım ve çevre konusundaki etkileri, özellikle azgelişmiş ülkeler için çok önemli olduğundan, ayrı bir başlık altında ele alınarak irdelenmektedir. Çevreye etkileri bağlamında Çokuluslu şirketlerin denetlenmesi ve BM ve iş dünyası arasında oluşturulan küresel sözleşme (global compact) konuları üzerinde durulmaktadır. Bu mekanizmalar sayesinde çevrenin korunup korunamayacağı tartışılmaktadır. Bu bölüm “sonuç” alt başlığı altındaki değerlendirme ile sonlandırılmaktadır. “Yeniden Yapılanma Sürecinde Çok Taraflı Ticaret ve Çevre Sistemleri” başlıklı üçüncü bölüm, iki alt bölümden oluşmaktadır. Dünya Ticaret Örgütü, ulus devletlerin üye olduğu, ulus ötesi sermayenin hakim olduğu, günümüz dünyasının en büyük en yetkili ve etkin kuruluşu haline gelmiştir. DTÖ kapsamındaki antlaşmalarla uluslararası mal ve hizmet ticaretindeki sınırların kaldırılması hedeflenmektedir. Ticaret ve ticaretin liberalleştirilmesinin çevrenin üzerinde doğrudan ve dolaylı etkisi olmasından ve DTÖ anlaşmalarında çevre ile ilgili hükümlerin yer almasından, ayrıca da çok taraflı çevre anlaşmalarında da ticari hükümler öngörülmesinden dolayı, DTÖ ayrı bir bölüm olarak ele alınarak incelenmektedir. Bu bölüm ticaret ve ticaretin liberalizasyonu, sürdürülebilir kalkınma için olumlu rol oynar; ticaret ve ticaretin liberalleştirilmesi sürdürülebilir kalkınmayı destekleyen bir araçtır; çevreye ilişkin düzenlemeler ticareti etkilediği gibi, ticaret ve ticarete ilişkin düzenlemeler de çevreyi etkiler; farklı hedefleri olan çok taraflı çevre anlaşmaları ile ticaret anlaşmaları arasında uyumsuzluk vardır; savları üzerine kurulmuştur. Üçüncü bölümün “Dünya Ticaret Örgütü’nde Ticaret ve Çevre” başlıklı ilk kesimde GATT’dan DTÖ’ye başlığı altında GATT ve çevre ilişkileri, DTÖ’nün kuruluşu ve kurumsal yapısına değinilmektedir. Küresel düzeyde çevre konusunda alınan kararların ticarete etkilerini incelemek üzere kurulan Ticaret ve Çevre Komitesinin, ticaret ve çevre kararı doğrultusunda yaptığı çalışmalar ve Genel Konseye önerdiği tedbirleri oldukça geniş bir biçimde “Ticaret ve Çevre Komitesi” başlığı altında ele alınmaktadır. “DTÖ Anlaşmalarında Çevre ile İlgili Hükümler” alt başlığı altında ise DTÖ Kuruluş Anlaşması ve eklerinde çevre konusuna nasıl yer verildiği, anlaşmalardaki çevre ile ilgili hükümler ele alınarak incelenmektedir. Bu anlamda Dünya Ticaret Örgütü Kuruluş Anlaşması, Gümrük Tarifeleri Genel Anlaşması (GATT), Ticarette Teknik Engeller Anlaşması, Tarım Anlaşması, Sağlık ve Bitki Sağlığı Önlemlerinin Uygulanmasına İlişkin Anlaşma, Subvansiyonlar ve Telafi Edici Tedbirler Anlaşması, Ticaretle Bağlantılı Fikri Mülkiyet Hakları Anlaşması (TRIPs), Hizmet Ticareti Genel Anlaşması (GATS), Ticaretle Bağlantılı Yatırım Tedbirleri Anlaşması (TRIMS) ve Anlaşmazlıkların Halli Konusundaki Kural ve Yöntemleri Tespit Eden Mutabakat Metni (DSU) incelenmektedir. “GATT 1947 ve DTÖ’deki Anlaşmazlık Davaları ve Kararları” başlığı altında ise, gerek GATT sürecinde, gerekse DTÖ anlaşmazlık halli sistemi içerisinde ele alınan, insan, hayvan ve bitki sağlığı veya doğal çevre ile ilgili olan, kamunun ilgisini çeken davalar özet olarak ele alınmaktadır. Anlaşmazlık kararlarına getirilen eleştiriler, GATT XX. Madde, kararların tarafsızlığı ve karar alma aşamasındaki gizlilik bağlamında ele alınmaktadır. Anlaşmazlık kararlarının çevre ve insan sağlığına etkileri ve sonuçları çeşitli açılardan ele alınarak tartışılmaktadır. “DTÖ Anlaşmaları ve Sürdürülebilir Kalkınma” alt başlığı altında, DTÖ’nün sürdürülebilir kalkınmaya bakışı, sürdürülebilir kalkınmanın karlı bir iş olduğu ve doğru çevre politikaları uygulandığında ticaretin refahı artıracağı argümanlarıyla ele alınıp tartışılmaktadır. Ticaret ve ticaretin liberalleştirilmesi; ticaretin güdülediği bir ekonomik büyümenin çevreye etkileri ve çevresel önlemelerin rekabetle ilişkisi anlamında ele alınıp tartışılmaktadır. “TRIPS Anlaşması ve Sürdürülebilir Kalkınma İlişkisi” başlığı altında TRIPS Anlaşması, azgelişmiş ülkelerin kalkınmasında önemli bir işlevi olan teknoloji ve teknoloji transferi, kamu sağlığı ve tarım sektörü bağlamında tartışılmaktadır. Ticaretle Bağlantılı Yatırım Tedbirleri Anlaşması, sürdürülebilir kalkınma ilişkisi bu anlaşmanın ülkemizdeki en somut uygulaması olan, Endüstri Bölgeleri uygulaması özelinde tartışılmaktadır. Esas olarak tarımsal desteklerin azaltılmasını öngören Tarım Anlaşmasıyla sürdürülebilir kalkınma hedefine ulaşılıp ulaşılamayacağı incelenmektedir. Tarım anlaşmasındaki liberalizasyonun gelişme şartlarına uygunluğu tartışılmaktadır. Diğer bir başlıkta ise, hükümetlerin yüksek standartlar benimsemelerini engellediği, kabul edilebilir sağlık riski ve genetikle değiştirilmiş ürünler konularındaki tartışmalarla gündemde olan Bitki ve Hayvan Sağlığı Antlaşması, insan, hayvan sağlığı, çevre ve biyolojik çeşitlilik üzerindeki etkileri çerçevesinde irdelenmektedir. Alt bölümün devamında ise, Ticaretle Bağlantılı Teknik Engeller Anlaşması, azgelişmiş ülkelerin ileriye sürdüğü; anlaşma ile getirilen çevre standardının, bu ülkelerin pazara girişini engellediği ve bu standartların gelişmiş ülkeler tarafından tarife dışı engel olarak kullanıldığı savları çerçevesinde ele alınarak tartışılmaktadır. “GATS ve Sürdürülebilir Kalkınma” başlığı altında ise, henüz sonlandırılmamış GATS’ın yeni görüşmeleri ve çevre hizmetleri konusunda bulunulacak taahhütlerin insan ve hayvan sağlığı, yol bakımı ve onarımı, çevresel hizmetler ve suyu da içine alacak biçimde genişletilmesi ve bunların eğitim, sağlık ve tarım alanındaki yansımaları ele alınarak irdelenmektedir. Bu kesimin sonunda ise, gittikçe önem kazanan çevre sorunlarının nerede ve nasıl çözüleceği konusuna DTÖ’nün aradığı cevap ele alınmaktadır. DTÖ’nün çevre konusunda öngördüğü örgütlenme üzerinde durulmaktadır. Üçüncü bölümün “Küresel Düzeyde Çevre Düzenlemeleri” başlıklı son kesiminde “Çok Taraflı Çevre Anlaşmaları” alt başlığı altında, çevresel sorunları çözmede en etkin yol olarak görülen çevresel konularda yapılmış olan Çok Taraflı Çevre Anlaşmaları (MEAs) ele alınmaktadır. Konu “BM İklim Değişikliği Çerçeve Sözleşmesi ve Kyoto Protokolü”, “Tehlikeli Atıkların Sınırötesi Taşınımının ve Bertarafının Kontrolüne İlişkin Basel Sözleşmesi”, “Ozon Tabakasının Korunmasına Dair Viyana Sözleşmesi ve Ozon Tabakasını İncelten Maddelere Dair Montreal Protokolü”, “Biyolojik Çeşitlilik Sözleşmesi” başlıkları altında ele alınarak bu sözleşme ve ilgili protokollerde yer alan çevre korumaya yönelik hükümler ve ticari mekanizmalar incelenmektedir. Öngörülen bu mekanizmalarla çevrenin korunmasının mümkün olup olmadığı irdelenmektedir. Çok taraflı çevre anlaşmalarıyla getirilen mekanizmalarla DTÖ çerçevesindeki anlaşmalardaki hükümleri arasındaki çelişkiler ortaya konulmaya çalışılmaktadır. Özellikle biyolojik çeşitlilik ve ticaret ilişkisi üzerinde durulmakta, Biyolojik Çeşitlilik Sözleşmesi ile TRIPS Anlaşması arasındaki uyumsuzluk ve çevreye etkileri irdelenmektedir. Son olarak da Çok Taraflı Çevre Sistemi ile Çok Taraflı Ticaret Sistemi arasındaki ilişkilerin, DTÖ’nün, çevrenin korunmasını amaçlayan çok taraflı çevre anlaşmaları üzerinde tehdit yarattığı konusu ele alınarak, çok taraflı çevre sistemi ile çok taraflı ticaret sistemi arasındaki ilişkiler, çevre anlaşmalarının çözüm yerinin DTÖ olup olmadığı, MEA’lar çerçevesinde alınan ticari önlemlerin uygulanabilirliği, MEA’lardaki anlaşmazlık çözümleme mekanizmalarının zayıflığı, MEA’ların uluslararası anlaşmalar arasındaki hiyerarşik konumu kapsamında tartışılmaktadır. Bu bölüm “Sonuç” başlığı ile sonlandırılmaktadır. Sonuç ve Değerlendirme bölümünde ise, tüm veriler ışığında konunun genel bir değerlendirilmesi yapılmakta, kanıtlanan varsayımlara ve önerilere yer verilmektedir.

ÖZET

Bu çalışmada 1980’lerin sonrasında küreselleşmenin hız ve derinliğinin artmasıyla ortaya çıkan yeni dünya düzeni olarak da adlandırılan, dünyanın ekonomik ve siyasi olarak yeniden yapılandırılması sürecinde, yeni boyutlar eklenerek daha belirleyici ve güncel bir konuma gelen çevre olgusu ele alınmıştır.Belirleyici unsurları liberalleşme ve küreselleşme olan ve bütün ülkelerin piyasaya dayalı bir   toplumsal ve siyasal düzene bağlı olarak, katılması öngörülen yeni düzende, çevre sorunlarının çözümüne yönelik olarak önerilen, çevresel kaygılar ile kalkınma çabalarını birlikte ele alan, gelecek nesilleri de düşünerek insanlığın tüm gereksinimlerinin karşılanmasını hedefleyen, sürdürülebilir kalkınma modeli incelenmiştir.  

Ulusal ve uluslararası düzendeki politikalarla ve var olan kurumlar ve bunların düzenlemeleri ve uygulamaları ile sürdürülebilir kalkınma kapsamında ileri sürülen hedeflere ulaşılmasının mümkün olup olmadığı araştırılmıştır.

Çevre sorunlarının uluslararası düzlemde getirilen düzenlemelerden nasıl etkilendiği, bu düzenlemeler çerçevesinde çevreye nasıl bir rol yüklendiği tartışılmıştır. Uluslararası sistemle çevre sorunları arasındaki ilişkiler irdelenmiştir. Sürdürülebilir kalkınma ve bu modelin hayata geçirilebileceği ortam olarak sunulan yönetişim kavramı ve sürdürülebilir kalkınmanın aktörlerin durumları açıklığa kavuşturulmuştur. Sürdürülebilir kalkınmanın aktörleri olan, ulusal devlet, uluslararası hükümet kuruluşlarından BM, Dünya Bankası ve DTÖ, NGO’lar ve ÇUŞ’ların yapıları ve işlevleri, çevre sorunlarına yaklaşımları, çevre politikaları ve çevreyi etkileyen dolaylı politikaları incelenmiştir. Bu kuruluşların çevre üzerindeki etkileri incelenmiş, hangi politika ve yöntemlerle çevre sorunlarını çözdükleri, çevre sorunlarını çözmede katkılarının ne olduğu araştırılmıştır. Aynı zamanda bu kuruluşların uyguladıkları politikalarla hangi çevre sorunlarının gündeme gelmesine neden oldukları da ortaya konmuştur. Küresel çevre sorunlarını çözümünün en etkin yolu olarak görülen ve sürdürülebilir kalkınmayı sağlamak için gereken uluslararası sistemin önemli bir parçası olan çok taraflı çevre anlaşmaları incelenmiştir. Çok taraflı çevre anlaşmaları ile DTÖ arasındaki ilişkiler irdelenmiştir. Çevre ve kalkınma sorunlarını aşmak üzere gündeme getirilen sürdürülebilir kalkınma hedeflerine mevcut ekonomik ve siyasi yapı ve çok farklı hedefleri ve amaçları olan aktörler ve araçlar ile ulaşılmasının mümkün olamayacağı sonucuna varılmıştır.

İÇİNDEKİLER

                                                                                                                                 Sayfa

SUNUŞ                                                                                                                   5

İÇİNDEKİLER                                                                                                        6

KISALTMALAR                                                                                                  13

ÖNSÖZ                                                                                                                   17

GİRİŞ                                                                                                                       21

BİRİNCİBÖLÜM

GÜNÜMÜZÜNSİYASİ VE EKONOMİK YAPISI, BUNA İLİŞKİN DÜZENLEMELER VE ÇEVRE

 I.DÜNYANIN YENİDEN YAPILANMASI VE ÇEVRE                                  41

  1. YENİ DÜNYA DÜZENİ (YDD)                                                                    41

1.1. Yeni Dünya Düzeni Arayışları                                                        41

1.2.  Yeni Dünya DüzenininGörünümü                                                 44

  2. YENİ SAĞ                                                                                                       49

  2.1. Refah Devleti                                                                                   49

  2.2. Yeni Sağın Kavramsal Çerçevesi                                                  53

  3. YENİ SAĞIN KURAMSAL TEMELLERİ                                                   56

  3.1. Yeni Liberalizm (Neo-liberalizm)                                                   56

  3.2. Kamusal Tercih Kuramı                                                                 58

  3.3. Yeni Muhafazakarlık                                                                       60

  4. YENİ SAĞ POLİTİKALAR VE ÇEVRE                                                       63

  4.1. Neo-liberaller ve Çevre-Serbest Piyasa Çevreciliği                   63

  4.2. Kamusal Tercih Kuramcıları ve Çevre                                         67

  4.3. Yeni Muhafazakarlar ve Çevre                                                      69

II.KÜRESELLEŞME VE ÇEVRE                                                                         70

  1. KÜRESELLEŞME                                                                                           70

1.1. Kavram, Gelişim ve Yaklaşımlar                                                      70

1.2. Küreselleşme ve Ulus Devlet                                                          73

2.KÜRESELLEŞME SÜRECİ VE ÇEVRE İLİŞKİLERİ                                     75

2.1. ÇevreSorunlarının Küreselleşmesi                                                 75

2.2.Karşılıklı Bağımlılık ve Çevre                                                            78

2.3. RiskToplumu                                                                                     80

2.3.1. RiskNedir?                                                                                      80

2.3.2. RiskToplumunun Niteliği                                                             82

3.KÜRESELLEŞME VE ÇEVRE SORUNLARI                                                 84

3.1.Yoksulluk ve Çevre İlişkisi                                                               84

3.2.Küreselleşmenin Ekonomik Büyüme, Yoksulluk ve Eşitsizlik

      Üzerine Etkileri                                                                                   87

3.2.1.Küreselleşme ve Yoksulluk                                                           88

3.2.2.Küreselleşme ve Eşitsizlik                                                             90

3.2.2.1.Dünya Eşitsizliği                                                                          90

3.2.2.2.Ülkeler Arası Eşitsizlik                                                                92

3.2.2.3.Ülke İçindeki Eşitsizlik                                                                94

3.2.2.4.Eşitsizlik ve Teknoloji İlişkisi                                                     96

4.KÜRESELLEŞME SÜRECİNE YÖN VERME ÇABALARI

   VE ÇEVRE                                                                                                          97

4.1.Küreselleşme Sürecinin Niteliği                                                       98

4.2.Küreselleşme Sürecine Yön Verme Çabalarına İlişkin Örnekler 99

4.3.Küreselleşmeye Yön Verme Sürecinde Çevreye Yüklenen İşlev        103

III. SONUÇ                                                                                                             106

İKİNCİ BÖLÜM

YENİDENYAPILANMA SÜRECİNDE ÇEVRE-KALKINMA YAKLAŞIMINDAKİ DEĞİŞİM, SÜRDÜRÜLEBİLİR KALKINMA VE SÜRDÜRÜLEBİLİR KALKINMAYI SAĞLAYICI İKLİM

 I.ÇEVRE-KALKINMA İKİLEMİNDEN SÜRDÜRÜLEBİLİR

    KALKINMAYA                                                                                               110

   1. ÇEVRENİN EKONOMİK ANLAMI VE KALKINMA                             110

   2. SÜRDÜRÜLEBİLİR KALKINMA                                                              114

   2.1. Sürdürülebilir Kalkınma Kavramı, Ortaya Çıkışı ve Gelişimi    114

   2.2. Sürdürülebilir Kalkınmaya İlişkin Öngörülen Politikalar          117

   2.3. Sürdürülebilir Kalkınmanın Katılımcıları                                     120

   2.4. Sürdürülebilir Kalkınmanın Uygulanabilirliği                            122

II.SÜRDÜRÜLEBİLİR KALKINMAYI SAĞLAYICI ORTAMIN

   YARATILMASI                                                                                                124

1. KÜRESELYÖNETİM (YÖNETİŞİM)                                                             124

1.1. KüreselYönetişime İlişkin Girişimler                                              124

1.1.1.     BM Küresel Yönetim Komisyonu                                           124

1.1.2.BM DünyaHükümeti                                                                      125

1.1.3.MalmöBakanlar Deklarasyonunun Önerisi                                 127

1.1.4.DünyaTicaret Örgütü ve Dünya Hükümeti                                128

1.2. KüreselYönetişim (Global Govarnance) Kavramı                        128

2. KÜRESELFİNANSAL YÖNETİM .                                                               132

2.1. KüreselFinansman Programları                                                       132

2.1.1.Vergiler                                                                                             132

2.1.1.1.Tobin Vergisi                                                                                132

2.1.1.2.Şirket Vergileri                                                                              133

2.1.1.3. KaynakVergileri, Enerji ve Karbon Vergileri                           133

2.1.2.Kullanıcı Ücretleri                                                                           135

2.1.3.Ticareti Mümkün Kirletme İzinleri (Permi)                                   136

2.2. KüreselÇevre Fonu                                                                          137

III.SÜRDÜRÜLEBİLİR KALKINMANIN AKTÖRLERİ VE

   SÜRDÜRÜLEBİLİR KALKINMAYA KATKILARI                                    140

   1. ULUSAL DEVLETLER                                                                                 140

1.1. Yönetişim ve Devlet                                                                                     140

1.2. Sürdürülebilir Kalkınma Sürecinde Hükümetlerin Rol ve Sorumluluğu            141

   2. ULUSLARARASI ÖRGÜTLER                                                                   143

   2.1. Birleşmiş Milletler .                                                                                   144

   2.2. Dünya Bankası                                                                                           148

   2.2.1. Dünya Bankası’nın Çevre Konusundaki Yaklaşımı                           150

   2.2.2. Dünya Bankası’nın Yoksulluk Yaklaşımı-Yoksulluğun

           Hafifletilmesi ve Sosyal GüvenlikAğı ................................................      151

   2.3. IMF/Dünya Bankası İstikrar ve Yapısal UyumProgramları ..............      155

   2.3.1. Yapısal Uyum....................................................................................         157

   2.3.2. İstikrar ve Yapısal Uyum Programlarının Sonuçları..........................    158

   3. ULUSLARARASI HÜKÜMET DIŞI ÖRGÜTLER (NGO) ..................       162

   3.1. NGO Nedir?...........................................................................................        162

   3.1.1. NGO’ların İşlevi ..................................................................................       164

   3.1.2. NGO’ların Yapılanmaları....................................................................       166

   3.2. NGO’lar ve Uluslararası Hükümet Kuruluşları Arasındaki

           İlişkiler...................................................................................................        168

   3.2.1. Birleşmiş Milletler ve NGO’ların Çevre ve Kalkınma Sürecine

             Girişi ..............................................................................................  ......      168

   3.2.1.1. Ortak Geleceğimiz Raporu ve NGO’lar...........................................      168

   3.2.1.2. Gündem 21 ve NGO’lar ....................................................................       169

   3.2.1.3. Malmö Bakanlar Deklarasyonu veNGO ..........................................    172

   3.2.2. Dünya Bankası ve Mikro Girişim Projecileri ve Kamu Hizmeti

              Aracı Olarak NGO’lar.........................................................................       173

   3.2.3. DTÖ ve NGO’lar..................................................................................       177

   4. ÇOKULUSLU ŞİRKETLER (ÇUŞ) ..........................................................        181

   4.1. ÇUŞ’ların Konumları..............................................................................         181

   4.2. ÇUŞ’lar ve Ulusal Denetim .....................................................................       185

   4.3. Sürdürülebilir Kalkınma Sürecinde Çokuluslu Şirketlere Yüklenen

           Rol ve Sorumluluk................................................................................         186

   4.4. ÇUŞ’ların Uygulamaları ve Çevre........................................................       189

   4.4.1. ÇUŞ’ların Doğal Çevre ve İnsan Sağlığı Üzerindeki Etkileri...........      189

   4.4.2. ÇUŞ’ların Lobi Faaliyetleri ve Çevre ................................................       192

   4.5. ÇUŞ’lar, Tarım ve Çevre.......................................................................         194

   4.5.1. Tarım Sektöründe ÇUŞ’ların Konumu.............................................        194

   4.5.2. ÇUŞ’ların Tarım Sektöründeki Faaliyetleri ve Çevreye Etkileri......       195

   4.6. ÇUŞ’ların Denetimi...............................................................................          199

IV. SONUÇ....................................................................................................             204

ÜÇÜNCÜ BÖLÜM

YENİDENYAPILANMA SÜRECİNDE ÇOK TARAFLI TİCARET

VE ÇEVRESİSTEMLERİ

 I.DÜNYA TİCARET ÖRGÜTÜNDE TİCARET VE ÇEVRE ....................         208

   1. GATT’DAN ... DTÖ’YE.........................................................................         208

   2. TİCARET VE ÇEVRE KOMİTESİ.......................................................          213

   2.1. Ticaret ve Çevre Konusundaki Marakeş Kararı ve Ticaret ve

           Çevre Komitesinin Kuruluşu...............................................................      213

   2.2. Ticaret ve Çevre Komitesinin Çalışmaları...........................................      217

   2.2.1. Pazar Erişim Temasına İlişkin Çalışmalar........................................        217

   2.2.1.1. Madde 2 Kapsamındaki Çalışmalar...............................................       217

   2.2.1.2. Madde 3.b Kapsamındaki Çalışmalar ...........................................       218

   2.2.1.3. Madde 4 Kapsamındaki Çalışmalar...............................................      219

   2.2.1.4. Madde 6 Kapsamındaki Çalışmalar..............................................       220

   2.2.2. Çok Taraflı Çevre ve Ticaret Gündemine İlişkin Çalışmalar...........      222

   2.2.2.1. Madde 1 ve 5 Kapsamındaki Çalışmalar......................................        223

   2.2.2.2. Madde 7 Kapsamındaki Çalışmalar ..............................................       224

   2.2.2.3. Madde 8 Kapsamındaki Çalışmalar...............................................       224

   2.2.3. Hizmetler Ticareti ve Çevre Hakkında Kararda Öngörülen

             Çalışmalar .........................................................................................            225

   2.2.4. Hükümetlerarası ve Hükümet Dışı Örgütlerle İlişkiler

             Kapsamındaki Çalışmalar.................................................................         227

   2.2.4.1. Hükümetlerarası Örgütlere İlişkin Çalışmalar...............................        227

   2.2.4.2. Hükümet Dışı Örgütlerle İlişkiler..................................................         228

   2.3. DTÖ Sekreteryası’nın Çevre ile İlgili Etkinlikleri..............................         230

   3. DTÖ ANLAŞMALARINDA ÇEVRE İLE İLGİLİ HÜKÜMLER .......          232

   3.1. Dünya Ticaret Örgütü Kuruluş Anlaşması..........................................      232

   3.2. Gümrük Tarifeleri Genel Anlaşması...................................................          234

   3.3. Ticarette Teknik EngellerAnlaşması ..................................................        235

   3.4. Tarım Anlaşması .................................................................................           237

   3.5. Sağlık ve Bitki Sağlığı Önlemlerinin Uygulanmasına İlişkin

           Anlaşma ..............................................................................................            239

   3.6. Subvansiyonlar ve Telafi Edici TedbirlerAnlaşması .........................      242

   3.7. Ticaretle Bağlantılı Fikri Mülkiyet Hakları Anlaşması.......................        243

   3.8. Ticaretle Bağlantılı Yatırım TedbirleriAnlaşması .............................        246

   3.9. Hizmet Ticareti GenelAnlaşması ......................................................          246

   3.9.1. GATS’ın Temel Özellikleri ..............................................................          246

   3.9.2. GATS MaddeXIV ...........................................................................           247

   3.9.3. Çevre Hizmetleri...............................................................................           248

   3.10. Anlaşmazlıkların Halli Konusundaki Kural ve Yöntemleri

Tesbit EdenMutabakat Metni.............................................................   250

   4. GATT 1947 VE DTÖ’DEKİ ANLAŞMAZLIK DAVALARI ...............       253

   4.1. Kanada-İşlenmemiş Ringa ve Somon Balıklarının İhracatını

           Etkileyen Önlem..................................................................................           253

   4.2. Tayland-Sigara İthalatının ve Sigaraya Getirilen Yurtiçi

           Vergilerin Kısıtlanması.......................................................................          254

   4.3. Ton Balığı-YunusVakası ....................................................................              255

   4.4. ABD-Ton İthalinde Kısıtlamalar.........................................................             256

   4.5. Venezuela-Hava KirliliğiDavası ........................................................               257

   4.6. Hormonlu Sığır EtiDavası .................................................................                258

   4.7. Karides-KaplumbağaDavası ..............................................................              261

   4.8. Muz Davası .........................................................................................               262

   4.9. Kanada AsbestDavası .........................................................................            263

   4.10 Anlaşmazlık Davaları ve Kararlarının Değerlendirilmesi.................            264

   5. DTÖ VE SÜRDÜRÜLEBİLİR KALKINMA.......................................              268

   5.1. DTÖ’de Sürdürülebilir Kalkınmaya Yaklaşım..................................              268

   5.2. Ticaret, Ticaretin Liberalleştirilmesi ve Sürdürülebilir Kalkınma....             272

   5.2.1. Ticaretin Güdülediği Ekonomik Büyüme........................................              272

   5.2.2. Serbest Ticaretin Çevreye Etkileri...................................................              274

   5.2.3. Serbest Ticaret, Çevre ve Rekabet..................................................              277

   5.3. TRIPS Anlaşması ve Sürdürülebilir Kalkınma ..................................              279

   5.3.1. Teknoloji Transferi..........................................................................               279

   5.3.2. Kamu Sağlığı...................................................................................                282

   5.3.3. Tarım...............................................................................................                  285

   5.4. Ticaretle Bağlantılı Yatırım Tedbirleri Anlaşması ve

           Sürdürülebilir Kalkınma....................................................................                286

   5.5. Tarım Anlaşması ve Sürdürülebilir Kalkınma...................................               288

   5.6. SPS Anlaşması ve Sürdürülebilir Kalkınma.......................................              290

   5.7. Ticarette Teknik Engeller Anlaşması ve Sürdürülebilir Kalkınma....            293

   5.8. GATS ve Sürdürülebilir Kalkınma.....................................................               295

   5.9. DTÖ’de Sürdürülebilir Kalkınma İçin Öngörülen Yönetim..............             297

II. KÜRESELDÜZEYDE ÇEVRE DÜZENLEMELERİ .............................                 300

   1. ÇOK TARAFLI ÇEVRE ANLAŞMALARI ........................................               300

   2. BM İKLİM DEĞİŞİKLİĞİ ÇERÇEVE SÖZLEŞMESİ VE

       KYOTO PROTOKOLÜ........................................................................                  301

   2.1. İklim Değişikliği, Kaynakları, Etkileri ve Sorumluluğu....................                301

   2.2. İklim Değişikliği Çerçeve Sözleşmesi................................................                302

   2.3. Kyoto Protokolü ..................................................................................                303

   2.3.1. Kyoto Protokolünde Yer Alan Mekanizmalar.................................              304

   2.3.2. Kyoto Sonrası Gelişmeler.................................................................              306

   3. TEHLİKELİ ATIKLARIN SINIR ÖTESİ TAŞINIMININ VE

       BERTARAFININ KONTROLÜNE İLİŞKİN BASEL SÖZLEŞMESİ               309

   3.1. Sözleşmenin Kapsamı ..........................................................................              309

   3.2. Basel Sözleşmesinde Ticareti Etkileyen Hükümler.............................            310

   4. OZON TABAKASININ KORUNMASINA DAİR VİYANA

       SÖZLEŞMESİ VE OZON TABAKASINI İNCELTEN

       MADDELERE DAİR MONTREAL PROTOKOLÜ..............................              311

   4.1. Montreal Protokolünde Öngörülen Ticari Önlemler............................           312

   4.2. Montreal Protokolü Çok TaraflıFonu ..................................................             314

   4.3. Montreal Protokolünün Getirdiği Sonuçlar..........................................            316

   5. BİYOLOJİK ÇEŞİTLİLİK SÖZLEŞMESİ ............................................                  317

   5.1. Sözleşmenin Kapsamı ve Biyogüvenlik Protokolü..............................            317

   5.2. Biyolojik Çeşitlilik ve Ticaret...............................................................              320

   5.3. Biyolojik Çeşitlilik Sözleşmesi veTRIPS Anlaşması .........................              321

   6. ÇOK TARAFLI ÇEVRE SİSTEMİ İLE ÇOK TARAFLI TİCARET

       SİSTEMİ ARASINDAKİ İLİŞKİLERİN DEĞERLENDİRİLMESİ ....               326

III. SONUÇ.....................................................................................................                  331

SONUÇ VEDEĞERLENDİRME...............................................................                     334

KAYNAKÇA...................................................................................................                351

ÖZET................................................................................................................                364

ABSTRACT .....................................................................................................              366

EKLER............................................................................................................                 368

DİZİN..............................................................................................................                 374

 

ÖZGEÇMİŞ

Dr.Necla Yıkılmaz
1955 yılında Babaeski’de doğdu.
1979 yılında Orta Doğu Teknik Üniversitesi Metalurji Mühendisliği Bölümünden mezun oldu.
1997 yılında Türkiye ve Orta Doğu Amme İdaresi Enstitüsü Kamu Yönetimi Lisans Üstü Uzmanlık Öğrenimini tamamladı.
2002 yılında Ankara Üniversitesi Kamu Yönetimi ve Siyaset Bilimi (Kent ve Çevre Bilimleri) Doktora çalışmasını tamamladı.
1979 yılında İşletmeler Bakanlığında Uzman Yardımcısı olarak göreve başladı.
1980-1986 yılları arasında Ulaştırma Bakanlığında Uzman olarak görev yaptı. 1986-1992 yılları arasında TMMOB Metalurji Mühendisleri Odasında Yönetici olarak görev yaptı.
1992 yılından bu yana Çankaya Belediyesinde görev yapmaktadır. 1980-1992 yılları arasında Türk Mühendis ve Mimar Odaları Birliğinde Yönetim Kurulu üyeliği yaptı.
1980-1992 yılları arasında TMMOB Metalurji Mühendisleri Odasında Yönetim Kurulu Başkanlığı görevinde bulundu.
2003 yılında TBMM’de Milletvekili Danışmanlığı görevinde bulundu. Çeşitli yayın organlarında yayınlanmış makale, bildiri ve araştırmaları bulunmaktadır.