ULUSÖTESİ KAPİTALİST SINIF OLUŞUMU Türkiye ve Koç Holding Örneği

 

ÖNSÖZ

Sunuş

M. Gürsan Şenalp’ın elinizdeki kitabı, 2012 dünyası ve Türkiyesi’nde iyiden iyiye karmaşıklaşan iktidar ve sınıf ilişkilerini ve beliren yeni toplumsal çelişkileri temellerinden kavrama bağlamında çok önemli bir katkı. Giderek daha da yoğunlaşan acılara gebe tarihi bir sürece akademik ve politik mecralardan en etkili şekilde müdehale etmek ve onu radikal şekilde değiştirmek isteyen herkes için kesinlikle dikkate alınması gereken bir başucu analizi.
Kitapta ilk olarak belli başlı eleştirel uluslararası politik iktisat kuramları içerisinde emperyalizm, ulus-devlet, devletler-sistemi ve ulusötesi toplumsal sınıf oluşumları üzerine yapılmış geçmişten gelen ve günümüzde yoğunlaşan tartışmalar derli toplu bir şekilde okuyucuya sunuluyor. Bu vesileyle Türkiyeli okur kendisi için çok da tanıdık olmayan bazı kuram ve kuramcıları tanıma fırsatı buluyor.
İkincisi bu kuramcılar arasından Robert W. Cox, William I. Robinson ve Kees van der Pijl çizgisinin, yüzyıllık Lenin-Kautsky teorik gerilimini aşabilmek adına, Gramsci'yi izleyerek fakat ‘sınıftan kaçmadan’ ve postmodernizme bulaşmadan nasıl olup da güçlü ve verimli bir tarihsel materyalist çözümleme ortaya çıkarabildiği başarı ile gösteriliyor. Kitap, bu hattı sadece en iyi şekilde izlemekle kalmıyor; özgün katkıları ile onu geliştiriyor. Ulusötesi bir burjuvazinin ya da bir sermaye fraksiyonunun izlerini takip etmeye yarayan bir pencere açarak oradan Türkiye'ye bakıyor. Oldukça yoğun teorik tartışmalara düşülen notların yanında çok ciddi bir ampirik materyal elden geçiriliyor. Bu anlamda çalışma ulusötesi sınıflar üzerine mevcut uluslararası yazın için de çok önemli bir katkı sayılabilir.
'Ulusötesi kapitalist sınıf oluşumu' kavramı/süreci yukarıda anılan kuramsal hattın ve kitabın temel sorunsalını teşkil ediyor. Şenalp, bugüne değin genellikle komplo meraklılarının, ırkçı ya da dinci radikallerin ilgilendiği Dünya Ekonomik Forumu, Dış İlişkiler Komisyonu, Bilderberg ve Üçlü Komisyon gibi sermayenin özel forumlarının ve burjuvazinin küresel ağlarının tarihsel materyalist bir perspektiften ve bu kavram/süreç ile ilişki içinde nasıl çözümlenebileceğini ortaya koyuyor.
Üçüncü olarak ortaya koyulan bu perspektif, 11 Eylül 2001 sonrasında Türkiye’de iç ve dış dinamiklerin örtüşmesi ile ele ele giden şiddetli güç mücadelelerini anlamaya çalışan akademik ve akademi dışı okur için şüphesiz büyük bir katkı. Özellikle elimizde Türkiye kapitalizminin yönetici sınıflarını bu türden bir soruşturmaya tabi tutan fazlaca çalışma bulunmadığı hatırlanırsa bu katkının önemi daha iyi anlaşılır.
Son olarak kitapta Türkiye finans kapitalinin en önemli parçası olarak Koçlar'ın geçirdiği dönüşümün bugüne kadar değinilmeyen yönleriyle ayrıntılı bir çözümlemesi sunulmaktadır. Özellikle Topluluğun ulusötesi yönetim kurulu bağlantılarını ve ulusötesi burjuvazinin küresel platformlarındaki ayrıcalıklı konumunu inceleyen bölümlerin okurun bir hayli ilgisini çekeceğini sanıyorum
İyi okumalar dileğiyle…


Örsan  Şenalp
Ankara – Ağustos, 2012

 

İÇİNDEKİLER

İÇİNDEKİLER

 

TABLO LİSTESİ...................................................................................9

ŞEKİL LİSTESİ...................................................................................11

Teşekkür..............................................................................................13

Sunuş...................................................................................................15

 

GİRİŞ..................................................................................................17

 

1 - Eleştirel Politik İktisat: Ulusötesi Kapitalizm İçin

Tarihsel Materyalist Bir Kuram Çerçevesi................................25

Giriş.....................................................................................................25

Marx ve Engels’in Uluslararası İlişkilere Dair Yazdıkları...................28

Klasik Emperyalizm Kuramları:

Lenin–Kautsky Tartışmasını Yeniden Düşünmek...............................31

Gramsci’nin İndirgemeci OlmayanMarksizmi...................................42

Gramsci, Hegemonya ve TarihselBlok.................................42

Organik Kriz, HegemonyaKrizi ve Yeni Tarihsel Blok........48

70’lerde Emperyalizm ve Lenin-Kautsky Tartışması:

E. Mandel,B. Rowthorn, C. Palloix, R. Murray, B. Warren,

N. Poulantzasve S. Hymer..................................................................50

Frankfurt Okulu,Eleştirel Kuram ve Uİ/UPİ......................................59

Yeni-Gramsci’ci Uluslararası Politik İktisat........................................65

Üretim, iktidarve dünya düzeni............................................72

Ulusötesi SermayeÇağında Emperyalizm Tartışmaları......................75

Yeni Emperyalizm Kuramları: D. Harveyve E. M. Wood.....76

İmparatorluk: M. Hardt ve A. Negri’nin

Postmodern Küreselleşme Kuramı........................................81

Eşitsiz ve Bileşik Gelişme: J. Rosenberg ve A. Callinicos....83

Küresel Kapitalizm Tezi:

W. I. Robinson, L. Sklair ve J. Harris....................................87

Küreselleşme: niteliksel bir değişme mi?.............................88

Ulusötesi kapitalist sınıfbeliriyor..........................................89

Ulusötesi İhtilaflar.................................................................91

Ulusötesi hegemonya............................................................92


Alternatif Bir Çözümleme: Lenin-Kautsky İkilemini Aşmak..............97

Ulusötesi Kapitalizmin İkili Yapısı:

Locke’cu Merkez Bölge ve Hobbes’çu Hasımlar................100

Burjuva devletoluşumunun Locke’cu ve Hobbes’çu bağlamları............................................................................102

Locke’cu modelinulusötesi dönüşümü...............................107

Disiplin olarak ‘sermaye’....................................................111

Devlet sınıfı..........................................................................113

Ulusötesi ve SistemikMücadeleler.....................................116

Merkez bölgedeulusötesi ve sistemikmücadeleler.............118

Hasımlarda ulusötesi ve sistemik mücadeleler....................120

 

2 - Ulusötesi Burjuvazi Oluşumu  ve resel Seçkinler Ağı:

Bazı Kuramsal Notlar ve Ampirik Bulgular.............................127

Giriş...................................................................................................127

Kapitalist SınıfStratejileri: Hegemonya ve Kontrol Planları............133

Kapitalist SınıfFraksiyonları: Alternakif Yaklaşımlar.......................138

Para-Sermaye ve Üretken-Sermaye....................................142

Ulusal Sermayeve Ulusötesi Sermaye................................143

Finans Kapital.....................................................................145

Ulusötesi Kapitalist Sınıf Oluşumu: AmpirikLiteratür.....................149

Dünyada UlusötesiKapitalist Sınıf Oluşumuna

Zemin Hazırlayan Gelişmeler............................................................154

Dünya GenelindeUlusötesi Şirketlerin

(UÖŞ’lerin) Yayılması.........................................................159

GOÜ’ler ya da ‘yükselen piyasalar’ın dev şirketleri...........163

Finansın ulusötesi devleri....................................................168

Ulusötesilik endeksive küresel krizinUÖŞ’lere etkisi.......169

Uluslararası Doğrudan Yatırımlar(UDY)............................178

Küresel krizinUDY’lere etkisi............................................182

Sınır-Ötesi Birleşme ve Satın Almalar (B&SA’lar)..............185

Küresel krizin sınır-ötesiB&SA’lara etkisi..........................188

Ulusötesi Stratejikİttifaklar................................................190

UÖŞ’lerin Yönetim Kurulu Bağlantıları..............................194

Ulusötesi Sermayenin Özel Ekonomik/Politik Forumları...203

Mont Pelerin Cemiyeti(MPC)............................................206


Uluslararası TicaretOdası (UTO/ICC)................................208

Bilderberg Grubu (BG).......................................................209

Üçlü Komisyon(ÜK)..........................................................212

Dünya EkonomikForumu (DEF)........................................214

 

3 - Türkiye Finans Kapitalinin veDevlet/Toplum

Kompleksinin  Ulusötesi Dönüşümü..........................................219

Giriş...................................................................................................219

Türkiye’nin Siyasalİktisadına Sistemik

ve Ulusötesi Mücadeleler Perspektifinden Bakmak..........................222

Türkiye’de Burjuvazi, Devlet ve ‘Devlet Sınıfı’..................229

Türkiye’nin Hasım Devlet Birikimi

ve Devlet Sınıfının Oluşumu................................................231

Türkiye’de UlusötesiSermaye Egemenliği: Hobbes’çu Hasım Devletin Çözülmesi ve

‘Düzenleyici Devlete’Geçiş...............................................238

Günümüz Türkiyesi’nde Kapitalist Sınıflar ve Sınıf Fraksiyonları...246

Türkiye’de Ulusötesi Kapitalist Sınıf Oluşumuna

Zemin Hazırlayan Gelişmeler............................................................260

Türkiye’nin Küresel Oyuncuları: Türk UÖŞ’ler..................260

Uluslararası Doğrudan Yatırımlar.........................................271

Özelleştirmeler Yoluyla Uluslarararası Doğrudan

Yatırımlar.............................................................................279

Yatırım Ortamınınİyileştirilmesi ve Ulusötesi

Sermayenin Olgunlaşması...................................................281

Sınır-Ötesi B&SA’lar ve Stratejik İttifaklar.........................285

Türk Şirketleri ve Birbirine Bağlı Yönetim Kurulları..........295

Kurumsal YönetişimÇağında Yönetim Kurulları...............300

Türk Şirketlerinin ‘Ulusal’ ve ‘Ulusötesi’ Ortak

Yönetim Kurulu Üyeleri Üzerine:Literatür Eleştirisi,

Bazı Kuramsal Notlar ve AmpirikBulgular.........................305

 

4 - Koç HoldingÖrnek  Olayı:

Bir Bakkal Dükkanından Ulusötesi İmparatorluğa................313

Giriş: Türkiye’de ‘ZenginlerYazınının Yoksulluğu.........................313


İlk SermayeBirikimi: Koç’un Devletleİlişkileri................320

Uluslararası Konjonktür ve Yabancı Sermayeyle İlişkiler...324

Bir KapitalistOlarak Koç: Komprador mu, Ulusal mı?.....329

Ulusötesi Sermaye Aktörü OlarakKoç Ailesi....................................332

Üçüncü DünyadanBir Dev Yükseliyor ..............................334

Aile Kontrolüve Holdingleşme Süreci...............................335

Koç Topluluğu’na GenelBir Bakış ....................................340

Koç Holding’in Uluslararası Yatırımlarıve

Ulusötesi Stratejikİttifakları...............................................345

Örnek Olay: Arçelik A.Ş. ve GrundigElektronik A.Ş.........349

Koç Holdingve Şirketlerinin Ulusal ve ‘Ulusötesi’

B&SA İşlemleri...................................................................352

Örnek Olay:

TÜPRAŞ’ın ToplulukBünyesine Katılması........................355

Özelleştirme Süreci ............................................................357

TÜPRAŞ’ın Özel Konumu ve Önemi.................................360

Örnek Olay: Yapı Kredi Bankası’nın Satın Alınması............363

2001 Krizi’nden Bugüne Türkiye’de Bankacılık

Sektörünün Genel Görüntüsü..............................................365

Koç’un Bankacılık ve Finans Atağı......................................371

Koç Topluluğu ve ‘Ulusötesi’ Ortak

Yönetim Kurulu Üyeleri.....................................................373

Koç HoldingA.Ş. Yönetim Kurulunun

Uluslararasılaşması..............................................................377

Koç Holding’in“Küresel Profesyonelleri”.........................382

Sanford ‘Sandy’ Weill Örneği.............................................394

Koç Topluluğu’nun UlusötesiSermaye Platformları

ile İlişkileri: BG, DEF, DİK, ERT, UTO ve ÜK..................397

Koç Ailesi Üyelerinin Ulusötesi Bağlantıları.......................401

Avrupa Sanayiciler YuvarlakMasası (ERT)........................402

Bilderberg Toplantıları.........................................................404

Peter D. Sutherland Örneği.................................................412

 

SONUÇ.............................................................................................417

 

KAYNAKÇA....................................................................................431


TABLO LİSTESİ

 

Tablo 2.1.              Finansal-olmayan en büyük UÖŞ’ler, şvarlıklarına göre, seçme (milyon$ ve çalışan

sayısı), 2010..........................................................164

Tablo 2.2.              GOÜ’ler ve geçiş ekonomilerinin finansal- olmayan en büyük UÖŞ’leri, ş varlıklarınagöre, seçme (milyon dolar ve çalışan

sayısı), 2009..........................................................166

Tablo 2.3.              GOÜ’lerden En Büyük 100 UÖŞ’in Bölgelere

göre UÖE değerleri, 2007.....................................168

Tablo 2.4.              Coğrafi YaygınlıkEndeksi’ne (CYE) göre en büyükfinansal UÖŞ’ler, seçme (milyon dolar ve

çalışan sayısı),2010................................................170

Tablo 2.5.              Dünyanın ve GOÜ’lerin en büyük 100 UÖŞ’nin endüstrilere göre UÖE değerleri...........................174

Tablo 2.6.              Dünyanın En Büyük 100 UÖŞ’nin

UÖE Değerleri......................................................175

Tablo 2.7.              Finansal-Olmayan En Büyük 100 UÖŞ’in

yeniden yapılanma örnekleri.................................177

Tablo 2.8.              En Fazla UDY Stoğu Olan 10 Ülke

ve Türkiye (2007).................................................180

Tablo 2.9.              Sınır-Ötesi B&SA’lar (değeri1 milyar $ ve üzerindekiler), 1987-2009....................................187

Tablo 2.10.            Krizde iptal edilen ya da ertelenensınır-ötesi

B&SA’lar ve özelleştirme işlemleri......................189

Tablo 2.11.            Banka ve Endüstri Şirketleri Ağının

Düğüm Noktaları..................................................199

Tablo 3.1.              Türkiye’nin en büyük 19 UÖŞ’i, temel

göstergeler, 2009 (ABD dolarıa)...........................268

Tablo 3.2.              UDY Girişleri ve Yabancı Sermayeli

Şirket Sayısı...........................................................275

Tablo 3.3.              Uluslararası SermayeliŞirketlerin Ülkelere

Göre Dağılımı........................................................277

Tablo 3.4.              Türkiye’de Özelleştirmeler ve UDY Girişleri


Tablo 3.5.              Türkiye’de en büyük sınır-ötesiB&SA’lar ve

UDY Girişleri, 2005-2011....................................290

Tablo 3.6.              Türkiye’de B&SA’lar (Son 5 Yıl).........................293

Tablo 3.7.              İMKB Şirketlerinde Ortak Yönetim Kurulu

Üyeleri (2008).......................................................310

Tablo 4.1.              Koç Holding’in Stratejik Pozisyonu.....................342

Tablo 4.2.              ISO En Büyük 500 Listesi İlk On, 2010................345

Tablo 4.3.              2008 itibariyle Arçelik A.Ş. ve Grundig

Elektronik A.Ş......................................................351

Tablo 4.4.              Koç Holding’in yurtive sınır-ötesiB&SA

işlemleri (2004-2011)...........................................353

Tablo 4.5.              Koç FinansalHizmetler A.Ş.’ninOrtaklık

Yapısı.....................................................................364

Tablo 4.6.              Türk Bankacılık Sektöründe Yoğunlaşma (%)......367

Tablo 4.7.              Konsolidasyon Sürecinde YabancıBankalar.........368

Tablo 4.8.              Yabancı Payının Hisse OranlarıDikkate

Alınarak Hesaplanması (%)...................................371

Tablo 4.9.              Koç Holding’in Fortune Global 500

Performansı...........................................................372

Tablo 4.10.            Koç HoldingYönetim Kurulu ve Üst Yönetimi

(Temmuz 2012).....................................................383

Tablo 4.11.            KoçHolding’in ‘Küresel Liderleri’ ve

Ulusötesi Yönetim Kurulu Bağlantıları.................389

Tablo 4.12.            Koç Holding’in ‘Küresel Liderleri’nin

Ulusötesi Seçkin Planlama Kuruluşları, STK’lar

ve Düşünce Kuruluşları ile Bağlantıları................398

Tablo 4.13.            Bilderberg Toplantılarına Türkiye’den

Davet Edilenler(1991-2012)................................406


ŞEKİL LİSTESİ

 

Şekil 1.1.                Küresel PolitikEkonominin Üç MücadeleAlanı..117

Şekil 1.2.                Küresel PolitikEkonominin Temel Yapısı.............121

Şekil 2.1.                En Büyük 100UÖŞ’in Ortalama UÖE’leri

(2004-2008)..........................................................172

Şekil 2.2.                Bölgelergöre küresel UDY’lerindağılımı

(2000-2008)..........................................................181

Şekil 2.3.                DünyadaUluslararası Doğrudan Yatırımlar,

milyar dolar (1970-2008)......................................183

Şekil 2.4.                Beş Büyük Politika Planlama Kuruluşunu

Birbirine BağlayanÜyeler....................................217

Şekil 3.1.                Yabancı YatırımcıHisse Portföyü / Halka Açık

Piyasa Değeri (%) ve Yabancı İşlem Hacmi /

Piyasa İşlem Hacmi (%).......................................278

Şekil 3.2.                1993-2011 Döneminde Türkiye’de UDY

Girişleri (Milyar $)...............................................284

Şekil 3.3.                Türkiye’de B&SA’lar 2003–2010(Milyar $).......289

Şekil 3.4.                Ulusötesi OrtakYönetim Kurulu Üyeleri,

1996–2004............................................................297

KÜNYE

SAV Sosyal Araştırmalar Vakfı

 

ISBN 978-605-86699-1-8

Sosyal Araştırmalar Vakfı

Küreselleşme Dizisi 43

 

ULUSÖTESİ  KAPİTALİST SINIF OLUŞUMU Türkiye  ve Koç HoldingÖrneği

 

M. Gürsan Şenalp

 

Birinci Basım: Ağustos2012

 

Yayına Hazırlayan

Serap Korkusuz Kurt

 

Kapak Tasarım

İlknur Kavlak

 

Baskı Öncesi Hazırlık

Ülkü Gündoğdu

 

Baskı ve Cilt: Kayhan Matbaacılık

Davutpaşa Cad. Güven San. Sitesi C Blok No: 244

Tel: 0 212 576 01 36

 

Sosyal Araştırmalar Vakfı

İktisadi  İşletmesi

İstiklal CaddesiSahne Sk. No: 5/6

Beyoğlu İstanbul

 

Tel/Fax: 0 212 292 55 85 - 86

Web: www.sav.org.tr

e-mail: merhaba@sav.org.tr

KAPAK